Van een client hoorde ik dat ze bepaald gedrag vertoonde en dat iemand haar gevraagd had waar dat gedrag haar aan doet denken. Ik realiseerde me dat dat een manier is om gedrag te verklaren.
Maar een andere manier om het zelfde gedrag te verklaren is haar te vragen : Wat maakt dat je zo reageerde. Het is dan een vraag naar haar ervaring. Zij zegt bijvoorbeeld: “ik had het gevoel dat ik faalde en me moest schamen.”. Ze kon niet aangeven waarvoor ze zich moest schamen. ..
Dit laatste gedrag toont een manier van in de wereld staan. Het wordt niet vernauwt tot een bepaalde relatie waar het haar aan doet denken. Dan wordt het weer cognitief. Terwijl als ze reageert met “ik had het gevoel dat ik faalde en me moest schamen”, dan blijf je bij hoe een client zich verhoudt tot de buitenwereld. Bovendien is dat een houding die we allemaal
kennen en we kunnen ons er dan toe verhouden zoals we zelf geraakt worden door
deze houding. Dan gaat het over onze eigen houding als therapeut. Dit is dan het thema waar
het om gaat. Hoe worden we geraakt.
Zien we dit als jammer en pijnlijk dat je je zo klein maakt, of zien we dit gedrag als manier
van overleven. In het laatste geval gaan we over tot cognitie, in het eerste geval blijven we bij of dit nodig is om je zo op te stellen. Het is pijnlijk om je zo op te moeten stellen. Als therapeut zie je de lichamelijke reactie en voelt mee, zonder dat ze hoeft te benoemen hoe ze zich voelt.
Beschrijving of relatie in verschillende psychotherapeutische stromingen
De aandacht voor werkwoorden, symbolen en relationele betekenis sluit aan bij meerdere psychotherapeutische benaderingen, zij het telkens vanuit een ander accent. Juist deze breedte maakt het mogelijk om deze manier van werken theoretisch én praktisch te verankeren binnen de hedendaagse psychotherapie.
Een beschrijving van een casus waarin met werkwoorden en symbolen is gewerkt is te vinden op mijn website: Contekst, snelheid en symboliek - morele ervaring in psychotherapie.context Het gaat over iemand die te hard reed en een ongeluk veroorzaakte. Dit gebruik ik hierna als voorbeeld.
Cognitieve gedragstherapie (CGT)
Binnen de cognitieve gedragstherapie ligt de focus traditioneel op gedachten, gedrag en emoties. Werkwoorden worden hier vaak opgevat als beschrijvingen van observeerbaar gedrag: ik reed te hard, ik verloor de controle, ik vluchtte. Door echter expliciet stil te staan bij de kwaliteit van het handelen – hoe iemand iets doet – wordt het gedragsniveau verdiept.
Wanneer een cliënt zegt: ik reed als een poema, kan dit in CGT-termen worden onderzocht als een combinatie van automatische gedachten (bijvoorbeeld gevoelens van almacht), emoties (euforie) en gedrag (risicovol rijden). De metafoor maakt deze samenhang invoelbaar. Zo
ontstaat ruimte om niet alleen disfunctionele gedachten te herstructureren, maar ook het onderliggende patroon van houding en zelfbeleving te herkennen.
Schematherapie
In de schematherapie sluit het werken met symbolen en werkwoorden nauw aan bij het denken in schema’s en modi. Het beeld van de poema kan bijvoorbeeld worden opgevat als een uitdrukking van een overcompenserende modus, waarin kracht, controle en snelheid bescherming bieden tegen kwetsbaarheid of angst.
Door het symbool serieus te nemen, kan de therapeut samen met de cliënt onderzoeken welke behoeften hierachter schuilgaan en welke andere modi (zoals het kwetsbare kind of de gezonde volwassene) minder ruimte krijgen. Symbolen helpen dan om modi niet alleen cognitief te benoemen, maar ook ervaringsmatig te herkennen in het handelen van alledag.
Psychodynamische en psychoanalytische therapie
Binnen psychodynamische therapieën wordt veel waarde gehecht aan betekenis, symbolisering en herhaling. Werkwoorden en metaforen worden hier opgevat als uitingen van onbewuste dynamieken. Het harde rijden kan worden gezien als enactment: een herhaling van innerlijke conflicten in het handelen.
Het symbool van de poema kan wijzen op verlangens naar autonomie, agressie of macht, maar ook op afweer tegen gevoelens van angst of afhankelijkheid. In de therapeutische relatie kan dit
patroon opnieuw zichtbaar worden, bijvoorbeeld in de manier waarop de cliënt spreekt, versnelt of controle zoekt. Zo worden werkwoorden dragers van overdracht en tegenoverdracht. Symbolen echter, verduidelijken de onderliggende betekenis of motieven.
Lichaamsgerichte en ervaringsgerichte therapieën
In lichaamsgerichte therapieën krijgt de belichaamde dimensie van werkwoorden expliciet aandacht. Hoe iemand rijdt, loopt, spreekt of ademt, wordt gezien als een uitdrukking van de totale persoon. Het werkwoord rijden verwijst dan niet alleen naar een handeling, maar naar spierspanning, ritme, impulscontrole en lichaamsbeleving.
Het beeld van de poema maakt deze lichamelijke ervaring direct toegankelijk. De therapeut kan de cliënt uitnodigen om te voelen waar in het lichaam deze kracht of spanning zit, en wat er gebeurt wanneer het tempo wordt vertraagd. Betekenis ontstaat hier niet primair door
analyse, maar door ervaring en gewaarwording.
In een vervolgsessie vraagt de therapeut niet alleen naar wat er gebeurde, maar naar hoe Mark reed. Na enige aarzeling zegt hij: “Ik voelde me als een poema op jacht.” Met deze metafoor verschuift het gesprek van feitelijke beschrijving naar beleefde ervaring. Het werkwoord “rijden” krijgt een kwalitatieve lading: snelheid wordt kracht, controle en vitaliteit.
Fenomenologisch gezien wordt hier een belichaamde ervaring zichtbaar van het handelen Mark beschrijft een gevoel van focus, souplesse en macht. Zijn lichaam was gespannen en alert, zijn aandacht vernauwd. De therapeut nodigt hem uit om dit moment niet te analyseren, maar te beschrijven zoals het werd ervaren. Hierdoor ontstaat ruimte voor affect: een euforisch gevoel, maar ook een onderliggende onrust.
Existentiële en relationele therapie
Binnen existentiële en relationele therapieën staat de vraag centraal hoe iemand zich tot zichzelf, de ander en de wereld verhoudt. Werkwoorden worden hier gelezen als existentiële posities. Hard rijden kan worden opgevat als een manier om om te gaan met vrijheid,
verantwoordelijkheid, angst of zinloosheid.
In aansluiting bij het denken van Emmanuel Levinas krijgt de ontmoeting met de ander een ethische betekenis. Wanneer een cliënt een ongeluk veroorzaakt, wordt hij niet alleen geconfronteerd met zijn gedrag, maar met zijn verantwoordelijkheid tegenover de ander. In de
therapeutische relatie kan deze confrontatie worden gedragen en onderzocht, zonder te reduceren tot schuld of symptoom.
Conclusie
Het werken met werkwoorden en symbolen vormt een verbindend kader tussen verschillende psychotherapeutische stromingen. Of de focus nu ligt op cognities, schema’s, onbewuste dynamieken, lichamelijke ervaring of existentiële vragen, telkens maken werkwoorden zichtbaar wat er gebeurt en hoe er is gehandeld. Symbolen maken duidelijk “hoe” iemand zich tot zichzelf en anderen verhoudt.
Deze benadering nodigt therapeuten uit om voorbij het feitelijke gedrag te luisteren naar de kwaliteit, de houding en de relationele betekenis van handelen. Daarmee wordt psychotherapie niet alleen een zoektocht naar verandering, maar ook naar verstaan, verantwoordelijkheid en
mens-zijn-in-relatie.
Uitnodiging
Zelf werk ik als volgt. Er is een krachtenveld waarin Mark zich bevindt. Namelijk de werkwoorden: rijden, verliezen en zijn. Dit krachten veld laat ik in matjes op de grond neerleggen ten opzichte van een matje voor zelf. Vervolgens vraag ik miniaturen te kiezen voor zelf en de werkwoorden en die op het betreffende matje te leggen. Voor rijden kiest Mark een poema die sierlijk door de ruimte beweegt op jacht.
Hoewel hiermee zeker niet alles is gezegd, heeft het toevoegen van symbolen aan de matjes op de grond, mijn werk vernieuwd. (zie blog hoe breng je beweging in therapie) Therapieën lopen veel beter.
Graag zou ik collega’s ontmoeten die het leuk vinden om te reflecteren op deze werkwijze, waarin context, handelen en betekenis centraal staan.
Mail me als je belangstelling hebt dan organiseer ik een bijeenkomst met belangstellenden.
Ook geef ik supervisie over je werk.
Carolien Entrop - Rooseveltlaan 205 -1079 AR Amsterdam - e:carolien.entrop@kpnmail.nl w. trauma-therapie-amsterdam.nl - m. 0629002671