Filosofie, zingeving en therapie
Wat willen we eigenlijk?
Vrede, geluk en wijsheid. Het zijn oude vragen, maar ze klinken vandaag misschien urgenter dan ooit. In therapie en filosofie keren ze steeds terug, vaak in andere woorden: “Wie ben ik? Waar sta ik? Hoe verhoud ik mij tot de ander en tot de wereld?”
Het moderne denken is sterk beïnvloed door René Descartes. Met zijn uitspraak “ik denk, dus ik ben’ plaatste hij het denkende subject centraal. De mens werd een autonoom individu,
begiftigd met een vrije wil en een rationeel verstand. In dit denken komt eerst de wil en daarna het begrijpen. Vrijheid wordt iets innerlijks, los van plaats, lichaam en relatie en heeft alleen een relatie vanuit zichzelf.
Maar waar bevindt dat ‘ik’ zich eigenlijk? Bij Descartes lijkt het los te staan van context: het kan overal zijn en nergens. Op de maan of mars of zittend tegenover mij. Vrijheid wordt zo abstract en zwevend, niet verankerd in de aarde of in relaties met anderen. Filosofisch gezien levert dit een krachtig beeld van autonomie op, (Descartes denkt, net als Plato trouwens. Descarte is autonoom, net als Plato. Plato ging naar het licht en liet anderen achter in de grot.) maar existentieel en therapeutisch gezien laat het ons vaak met lege handen achter. Want vrijheid zonder bedding kan ook eenzaamheid en vervreemding betekenen. Het lijkt erop dat alles
maakbaar is via de rede.
Gesloten wereld beeld
Tegelijkertijd heeft dit denken iets onomkeerbaars in gang gezet: het bewustzijn van individualiteit. Daarvóór, in het Griekse wereldbeeld, werd de werkelijkheid gezien als een harmonisch geheel. Verstoring van die harmonie werd toegeschreven aan de goden. In de
Joodse en Christelijke tradities werd de wereld begrepen via verhalen en mythen: God schiep de wereld, het kwaad ontstond door het afwijken van het goede, en uiteindelijk zou er een verlosser, een Messias, komen. Zin, vrede en wijsheid kwamen van buitenaf. Net als in sprookjes, uiteindelijk komt het allemaal goed en worden we verlost. Het is een gesloten wereldbeeld. We
beschrijven hoe het gelopen is, hoe ons ontwikkelingsproces zijn gang gaat.
Waar onze wil op uitkomt. De Messias komt ons verlossen. De verloren zoon komt
weer thuis.
Vandaag de dag weten we dat deze verlossing niet van buiten zal komen. De ecologische crisis confronteert ons met onze eigen verantwoordelijkheid. De mens kan niet onbeperkt willen en handelen. We zijn niet los verkrijgbaar; we maken deel uit van een groter geheel, bijv. de
natuur, de wereld. Daarmee verschijnt opnieuw een ethische en existentiële dimensie:n. Het ik staat tegenover de ander, de wereld. Staat in een relationele relatie tegenover de ander en de wereld. Het ik heeft een moreel geweten.
Willen
Willen is nooit contextloos. Willen betekent een positie innemen, een plek hebben op aarde, waar je veilig bent. In therapie wordt dit vaak heel concreet zichtbaar. Waar sta je? Neem je ruimte in of houd je je klein? Durf je zichtbaar te zijn? Een plek innemen veronderstelt veiligheid. Zolang iemand zich bedreigd voelt, overheersen primaire reacties: vechten, vluchten of bevriezen. Als we in een lift staan voelen we ons niet veilig. We staan te dicht op elkaar, er is geen ruimte, we kunnen elkaar niet zien, hoogstens gezichten en we kunnen niet bewegen. Meestal zijn we stil en zeggen niets. De ander wordt dan ervaren als gevaar, niet als gesprekspartner.
Zingeving
Zingeving ontstaat pas wanneer er voldoende veiligheid is om de ander te ontmoeten. Vertrouwen opent ruimte voor dialoog. In die ruimte kunnen verschillende perspectieven naast elkaar bestaan en onderzocht worden. Filosofie en therapie raken elkaar hier: beide nodigen uit
tot reflectie op de eigen positie, overtuigingen en aannames. Niet om ze direct te veranderen, maar om ze zichtbaar te maken. Wij mensen kunnen onszelf zien in de spiegel, op een foto of vanuit een vogel perspectief. We kunnen nadenken over onszelf.
Toch handelen mensen lang niet altijd reflectief. Veel gedrag is prereflexief: automatisch, routinematig, gevormd door eerdere ervaringen. Dat is ook belangrijk, want we kunnen niet de hele dag over alles nadenken. We hebben vele rituelen en routines. Maar deze prereflexieve ervaringen werken door in het heden. En in het heden worden deze prereflexieve ervaringen ontdekt.
Betekenis wordt achteraf duidelijk
In therapie komt dit vaak pas achteraf in beeld, wanneer iemand zich afvraagt: ”Waarom deed ik dit? Was dit werkelijk wat ik wilde?” Schuld, schaamte en berouw wijzen niet op falen, maar op het menselijk vermogen tot morele reflectie.
Daarom is het gesprek zo wezenlijk. Lezen en denken kunnen inzicht geven, maar het dialogische gesprek maakt belichaamde reflectie mogelijk. In het gesprek kunnen we onze vanzelfsprekendheden bevragen en onze blik verruimen. We leren luisteren, niet alleen met het hoofd, maar met het hele lichaam, vanuit een concrete plek in de wereld.
Leven is bewegen
In de therapeutische praktijk kan dit lletterlijk worden onderzocht. Hoe beweeg je in de ruimte? Sta je in het midden of aan de rand? Kun je een stap vooruit of juist terug doen of opzij? Welke
beelden of symbolen passen bij jouw manier van in de wereld en op de aarde te staan. Ben je een egel die zich terugtrekt, of als een tijger die aanvalt of ben je een hert, die steeds op de uitkijk staat, die steeds alert is. Symbolen maken zichtbaar hoe iemand zich verhoudt tot zijn omgeving, en laten zien waar beweging mogelijk is.
De centrale vraag blijft: hoe ziet jouw werkelijkheid eruit? Filosofie helpt om die vraag te verdiepen, therapie helpt om haar te belichamen. Zin ontstaat niet vanuit een abstract ‘nergens’, maar vanuit participatie in de wereld. Zoals Koo van der Wal benadrukt in zijn boek “Pleidooi voor een participatieve filosofie en wetenschap”: “a view from nowhere is een zinloos idee". Betekenis ontstaat pas wanneer we werkelijk ergens staan, wanneer ons een plek wordt gegund en wanneer we die plek ook kunnen innemen.
Willen en zin ontstaat als we geraakt worden door een ander, een ander een appel op ons doet waardoor we ons verantwoordelijk gaan voelen of geroepen voelen een relatie te maken in wat voor vorm ook. Niets doen is ook een keuze en een relatie. Wel worden we geraakt en zijn niet onverschillig.
Het lijkt erop dat het verllichtingsdenken tijd, plaats en ruimte niet verdisconteert in haar denken.
Uitnodiging
Zelf werk ik als volgt. Er is een krachtenveld waarin Mark zich bevindt. Namelijk de werkwoorden: rijden, verliezen en zijn. Dit krachtenveld laat ik in matjes op de grond neerleggen ten opzichte van een matje voor zelf. Vervolgens vraag ik miniaturen te kiezen voor zelf en de werkwoorden en die op het betreffende matje te leggen. Voor rijden kiest Mark een poema die sierlijk door
de ruimte beweegt op jacht.
Hoewel hiermee zeker niet alles is gezegd, heeft het toevoegen van symbolen aan de matjes op de grond, mijn werk vernieuwd. (zie blog hoe breng je beweging in therapie) Therapieën lopen veel beter.
Graag zou ik collega’s ontmoeten die het leuk vinden om te reflecteren op deze werkwijze, waarin context, handelen, betekenis en ontmoeting centraal staan.
Ook geef ik supervisie over je werk.
Mail me als je belangstelling hebt dan organiseer ik een bijeenkomst met belangstellenden.
Carolien Entrop - Rooseveltlaan 205 - 1079AR Amsterdam - e: carolien.entrop@kpnmail.nl w: trauma-therapie-amsterdam.nl - m. 0629002671